نگارنده: سئویل محدث

بناها و کالبدهای برآمده از خشت و آهن و چوب به مفاهیمانتزاعی هویت و گذشته عینیت می‌بخشند و آن‌ها را ملموس‌تر می‌کنند، اما تجربه نشان داده تاریخ یک ملت محدود به برج و بارو نیست. تاریخ در نهاد مردمان، در ادراک و اندیشه آنان ریشهمی‌دواند و در زمان مقتضی برگ و بار می‌دهد.
صیانت از میراث تاریخی، فارغ از اختلافات سیاسی، اصلیپذیرفته‌شده در فرهنگ ملت‌هاست. با این حال در میدان عمل، آتش تعصب گاه راه را بر تعقل می‌بندد و اقداماتی رقم می‌خورد که ماحصل آن به کاشتن باد و درو کردن طوفان می‌ماند.
نمونه‌اش اتفاقاتی است که در دوره پهلوی اول، با توجیه سیاستنوسازی و خیابان‌کشی‌های مدرن، در شهرهایی مانند تهران و تبریز رخ داد و بسیاری از آثار بر جای‌مانده از اعصار گذشته تخریب و با خاک یکسان شد.
عمارت کلاه‌فرنگی تبریز از جمله همین بناهاست. پیشینه آن به سده هشتم هجری قمری و دوران حکومت آق‌قویونلوها بازمی‌گرددو طبق برخی اسناد تاریخی به دستور سلطان یعقوب ساخته شده بود. با توجه به وزن سیاسی تبریز در آن روزگار، ساخت چنینعمارت‌هایی در باغ‌های حکومتی بخشی از سنت معماری درباریبه‌شمار می‌رفت.
عمارت‌های کلاه‌فرنگی معمولاً به‌صورت کوشک‌هایی در میان باغ طراحی می‌شدند؛ ساختمان‌هایی نسبتاً مرتفع با دیدی گسترده که امکان نظارت بر باغ، برگزاری مراسم رسمی، دیدارهای درباری و گاه استراحت و تفریح حاکمان را فراهم می‌کردند. این الگویمعماری بعدها در دوره‌های صفویه، زندیه و قاجار نیز در شهرهایمختلف ایران ادامه یافت و عمارت‌هایی با عنوان کلاه‌فرنگی در باغ‌های سلطنتی یا حکومتی ساخته شد.
عمارت کلاه‌فرنگی تبریز در قرن‌های بعد نیز بخشی از مجموعه حکومتی شهر بود، اما متأسفانه جزو فهرست اماکنی قرار می‌گیردکه رضاشاه پهلوی دستور تخریب آن را صادر می‌کند.
امروز، پس از گذشت دهه‌ها از آن رویداد تلخ، شهرداری تبریزطی اقدامی ارزشمند به بازآفرینی این بنای تاریخی پرداخته است.
سازه جدید عمارت کلاه‌فرنگی، که طراحی و اجرای آن را گروهیاز مهندسان و طراحان زبده تبریز بر پایه تصاویر بر جای‌مانده،بررسی و مطالعه نمونه‌های مشابه تاریخی و با اتکا بر دانش، تجربه و خلاقیت خود بر عهده گرفته‌اند، در زمینی به مساحت ۳۷۰۰ مترمربع در حال تکمیل است. این بنا با هسته مرکزیپنج‌طبقه و دو یال جانبی یک‌طبقه در مجموع ۲۶ اتاق را در خود جای داده است.
 
اتاق ارسی، اتاق مروارید، اتاق سه‌ضلعی، ایوان، حوض‌خانه و بخش‌های عمومی که جلوه‌ای از معماری سنتی و هویت تاریخیتبریز را به منصه ظهور خواهند گذاشت تنها بخشی از فضاهای این مجموعه فرهنگی هستند. 
گفته می‌شود اجرای این پروژه با صرف بیش از ۱۵۰ میلیاردتومان هزینه و طی مدت زمانی حدود شش ماه انجام شده و به‌زودی آماده بهره‌برداری خواهد بود.
کمبود مجموعه‌هایی از این دست که بتوانند علاوه بر تأمیننیازهای فرهنگی شهروندان، در قامت یک جاذبه گردشگری ظاهر شده و میزبان و میهمان را گرد هم جمع کنند، در شهری با پیشینهو ظرفیت‌های تبریز محسوس بود. از همین‌ رو انتظار می‌رود اینپروژه بدون شتاب‌زدگی‌های رایج و با رعایت استانداردهای لازم به بهره‌برداری برسد؛ و پس از افتتاح نیز در نگهداری و مدیریت اینمجموعه سترگ، اهتمام کافی به‌کار گرفته شود. بی‌شک این عمارت تازه‌احیاشده توان آن را دارد که به‌عنوان یکی از دستاوردهایشاخص مدیریت شهری در کارنامه این دوره و در تاریخ تبریز ثبت شود.

منبع: نصر