آیا توهم توطئه داریوش آینه ای برای دیدن عادت های فکری جامعه است یا روایتی که با نادیده گرفتن نقش قدرت و سیاست انگشت اتهام را به سمت مردم گرفته است؟

به گزارش آذرپیام به نقل از پایگاه خبری تاریخ نویس، آهنگ توهم توطئه از داریوش اقبالی در مرداد ۱۴۰۵ منتشر شد و خیلی زود فراتر از یک ترانه موسیقی به موضوعی سیاسی و اجتماعی تبدیل شد.

دلیلش هم روشن است ترانه درباره یکی از قدیمی ترین و حساس ترین عادت های ذهنی و فرهنگی ایرانیان حرف میزند؛ اینکه بسیاری از اتفاقات را پشت پرده قدرت های خارجی دشمنان یا توطئه دیگران جست وجو کنیم و سهم خودمان را در شکل گیری وضعیت موجود کمتر ببینیم در متن ترانه داریوش از جامعه ای می گوید که دوست و دشمن را به سادگی جابه جا می کند برای هر اشتباهی دنبال مقصر بیرونی می گردد و حتی موفقیت دیگری را با سوءظن نگاه می کند.

اما جنجال اصلی از جایی آغاز شد که بعضی مخاطبان احساس کردند این آینه بیش از اندازه به سمت مردم گرفته شده است.

منتقدان گفتند در شرایطی که مردم ایران دهه ها با سرکوب فساد بحران اقتصادی زندان و خشونت سیاسی روبه رو بوده اند سخن گفتن از «توهم» و دشمن سازی ممکن است به معنای نادیده گرفتن واقعیت های سیاسی باشد.

از نگاه این گروه مشکل فقط ذهنیت مردم نیست ساختارهای قدرت و تصمیم های حکومت ها نقش تعیین کننده ای در وضعیت امروز ایران داشته اند و نمی توان مسئولیت آنها را در کنار خطاهای فرهنگی جامعه هم وزن قرار داد برخی منتقدان حتی زبان ترانه را سرزنش آمیز و از بالا به پایین دانستند و گفتند داریوش به جای همدردی با مردم آنها را در جایگاه متهم نشانده است.

در مقابل مدافعان ترانه برداشت دیگری دارند. آنها می گویند نقد یک جامعه لزوماً به معنای سرزنش آن نیست. اتفاقاً اگر جامعه ای قرار است از چرخه استبداد و خشونت سیاسی بیرون بیاید باید بتواند علاوه بر نقد حکومت رفتارها و عادت های خودش را هم نقد کند بی اعتمادیُ دو قطبی یا با من یا علیه من، تخریب مخالف، نپذیرفتن اشتباه و مقصر دانستن همیشگی دیگران.

از این منظر تا زمانی که این الگوهای رفتاری باقی بمانند بخشی از مشکلات جامعه ممکن است دوباره تولید شوند. بعضی طرفداران نیز معتقدند همین پیام باعث شده گروه های سیاسی مختلف هر کدام بخشی از خودشان را در ترانه ببینند.

خود داریوش هم پس از بالا گرفتن انتقادها توضیح داد که توهم توطئه قرار نیست جامعه را محکوم کند و تأکید کرد که نقد الگوهای فرهنگی و اجتماعی به معنای انکار نقش دولت ها و قدرت های خارجی نیست او گفت جامعه ایران سال ها زیر فشار بوده و طبیعی است که از این تجربه آسیب دیده باشد اما خطر زمانی ایجاد میشود که همان الگوهای دشمن سازی و حذف صدای متفاوت در میان خود مردم نیز بازتولید شود.

به این ترتیب شاید بتوان جنجال «توهم توطئه» را نه فقط اختلاف بر سر یک آهنگ بلکه اختلاف بر سر یک سؤال قدیمی دانست در توضیح وضعیت امروز ایران سهم «قدرت» بیشتر است یا سهم فرهنگ و رفتار جامعه؟