نگارنده:  امیر صدرا صیام

رامبد جوان در یک مصاحبه تصویری، از تجربه‌اش با سانسور و ممیزی در تلویزیون گفته است؛ از حذف‌ها، خط قرمزها و محدودیت‌هایی که به گفته او در سال‌های فعالیتش در صداوسیما، بارها بر برنامه و محتوای آن تحمیل شده است. حرف‌هایی که شاید برای بخشی از مخاطبان شنیدنی و حتی افشاگرانه باشد، اما برای بسیاری دیگر چندان تازه نیست.

مخاطب تلویزیون سال‌هاست نشانه‌های این سانسور را روی آنتن دیده؛ از جمله در همان برنامه‌هایی که رامبد جوان اجرای آنها را بر عهده داشته است.پس مسئله اصلی شاید این نباشد که چه چیزی سانسور می‌شده؛ مسئله مهم‌تر این است که چرا حالا درباره‌اش حرف زده می‌شود؟ پرسش ساده‌ای است، اما پاسخ ساده‌ای ندارد.

مخاطب سال‌هاست سانسور را نه از زبان مدیران، بلکه از روی آنتن دیده است. جای خالی یک کلمه، قطع ناگهانی یک جمله، حذف تصویر یک آدم، تغییر مسیر یک گفت‌وگو و حتی سکوت‌های معنادار مجری، همه نشانه‌هایی بوده‌اند که مخاطب را از پشت پرده باخبر می‌کردند. بنابراین وقتی رامبد جوان امروز پرده را کنار می‌زند، مخاطب الزاماً با یک «افشاگری» مواجه نیست؛ بیشتر با توضیح کسی مواجه است که حالا درباره چیزی حرف می‌زند که خودش سال‌ها در دل آن زیسته است و اینجاست که پرسش مهم‌تر از «چه چیزی سانسور شد؟» شکل می‌گیرد: چرا حالا؟

مسئله، انکار صداقت حرف‌های امروز رامبد جوان نیست. ممکن است آنچه می‌گوید دقیقاً همان چیزی باشد که تجربه کرده و بسیاری از محدودیت‌هایی که از آنها حرف می‌زند، واقعاً بر کارش تحمیل شده باشد. اما صداقت فقط به درستی یک گزاره مربوط نیست؛ به نسبت آن گزاره با زمان بیانش هم مربوط است.

مخاطب حق دارد بپرسد: اگر این سانسورها آزاردهنده بود، چرا همان روزها گفته نشد؟ چرا وقتی «خندوانه» روی آنتن بود؟ چرا زمانی که تریبون و مخاطب میلیونی در اختیار بود؟ چرا حالا که فاصله با آن دوران بیشتر شده، جزئیات بیشتری از پشت صحنه روایت می‌شود؟ این پرسش شاید بی‌رحمانه باشد، اما پرسش مخاطب است.

آدم‌ها معمولاً وقتی از یک ساختار فاصله می‌گیرند، راحت‌تر درباره محدودیت‌های آن حرف می‌زنند. این مسئله البته فقط درباره رامبد جوان نیست. در بسیاری از حوزه‌ها، حقیقت زمانی آسان‌تر گفته می‌شود که هزینه گفتنش دیگر به اندازه گذشته نباشد. اما مشکل اینجاست که مخاطب هم حافظه دارد. او فقط حرف امروز را نمی‌شنود؛ سکوت دیروز را هم به یاد می‌آورد. اینجاست که آن تعبیر قدیمی معنای تازه‌ای پیدا می‌کند: هر سخن جایی و هر نکته مکانی دارد؛ و البته زمانی.

ممکن است یک حرف امروز درست باشد، اما زمان بیانش آن‌قدر دیر باشد که نتواند اعتماد از دست‌رفته را برگرداند. حقیقت، دروغ نمی‌شود چون دیر گفته شده، اما دیر گفتن حقیقت می‌تواند از قدرت اقناعی آن کم کند. چون مخاطب دیگر فقط درباره «محتوا» قضاوت نمی‌کند؛ درباره «موقعیت گوینده» هم فکر می‌کند. رامبد جوان برای سال‌ها یکی از چهره‌های شناخته‌شده تلویزیون بود. «خندوانه» با نام او گره خورده بود و او نیز از همین تریبون به یکی از چهره‌های پرمخاطب رسانه ملی تبدیل شد. بنابراین وقتی امروز از محدودیت‌های همان ساختار می‌گوید، طبیعی است که مخاطب رابطه میان این دو تصویر را بررسی کند: رامبد جوانِ آن روز و رامبد جوانِ امروز.

شاید مسئله اصلی همین شکاف باشد؛ شکاف میان آنچه آن زمان می‌توانست گفته شود و آنچه امروز گفته می‌شود.مخاطب امروز دیگر صرفاً شنونده نیست؛ حافظه رسانه‌ای دارد. می‌داند چه چیزهایی حذف شد و چه چیزهایی ناگفته ماند. به همین دلیل افشاگری زمانی بیشترین اثر را دارد که هم‌زمان با وقوع اتفاق باشد، نه سال‌ها بعد؛ وقتی صحنه عوض شده، آدم‌ها جابه‌جا شده‌اند و هزینه سکوت و سخن گفتن دیگر یکسان نیست.

در چنین شرایطی، شاید حرف رامبد جوان شنیده شود، اما الزاماً به همان اندازه که انتظار دارد باور نمی‌شود. نه به این دلیل که حتماً دروغ می‌گوید؛ بلکه چون مخاطب از خود می‌پرسد: چرا آن روز نه؟

گاهی سکوت طولانی، حتی وقتی حقیقت را بعداً بر زبان می‌آوری، بین تو و مخاطبت فاصله‌ای ایجاد می‌کند که دیگر با چند جمله صادقانه پر نمی‌شود.حقیقت مهم است؛ اما زمان گفتن حقیقت هم بخشی از خود حقیقت است.هر سخن جایی، هر نکته مکانی و هر حقیقتی، زمانی دارد.گاهی اگر دیر بگویی، دیگر «افشاگری» نکرده‌ای؛ فقط گذشته خودت را روایت کرده‌ای.

منبع: عصر ایران