نگارنده: زهرا حسین زاده

آبگرفتگی؛ قصه تکراری که پایانی ندارد

شهروندان تبریزی پس از هر بارش، شاهد آبگرفتگی معابر عمومی هستند. فرقی نمی‌کند باران در چه فصلی ببارد؛ وقتی میزان نزولات از حد انتظار فراتر رود، نبود زیرساخت‌های مناسب، این نعمت الهی را به زحمتی برای مردم تبدیل می‌کند.

قراملک، ملازینال، طالقانی، محدوده آخر عباسی، ائل‌گلی و میدان شهید فهمیده از جمله مناطقی هستند که با هر بارش، به استخرهایی تبدیل می‌شوند که عبور و مرور را برای ساکنان دشوار می‌سازد. ترافیک‌های سرسام‌آور و تخریب آسفالت‌هایی که مسیری برای هدایت آب ندارند و ناگزیر آب در آنها نفوذ می‌کند، تنها بخشی از هزینه‌های این مدیریت نامناسب است.

آماری که هدررفت را تأیید می‌کند

بر اساس جدیدترین آمار وزارت نیرو، میزان بارندگی‌ها در سال آبی جاری (از اول مهر تا ۱۸ بهمن) ۱۲۰.۳ میلی‌متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته دو برابر شده است -6. اما استان آذربایجان‌شرقی در کنار استان‌های فارس، گلستان و ایلام، تنها صفر تا ۵ درصد افزایش نسبت به درازمدت دریافت کرده است.

این در حالی است که میانگین بارش سالانه تبریز ۳۳۰ میلی‌متر است که به استاندارد جهانی نزدیک است. به گفته شهردار تبریز، تبریز با مشکل کم‌آبی مواجه نیست، اما مقدار قابل توجهی از نزولات آسمانی تبخیر شده و مقداری نیز به دلیل ترکیب با نمک، غیرقابل استفاده می‌شود .

سدسازی؛ راهکار همیشگی و ناکارآمد

وقتی از زیرساخت سخن می‌گوییم، الزاماً منظورمان سدهای غول‌پیکر نیست. تجربه سدسازی‌های سه دهه اخیر نشان داده این شیوه نمی‌تواند راهکار همیشگی و مطمئنی برای ذخیره آب و تولید انرژی باشد. در حال حاضر، میزان پرشدگی سدهای کشور به ۳۷ درصد رسیده و با وجود افزایش بارندگی، سدها همچنان در شرایط ناپایدار به سر می‌برند.

میراثی که نابود کردیم؛ قنات‌های تبریز

ما نه تنها زیرساخت‌هایی برای هدایت این نعمت الهی نساخته‌ایم، بلکه سازه‌های آبی میراث گذشتگان را نیز نابود کرده‌ایم. تخریب قنات‌های تاریخی، این سازه‌های مطمئن و ایمن که جنبه فرهنگی، تاریخی و عمرانی داشتند، یکی از دلایل اصلی این وضعیت است.

تبریز روزگاری به واسطه قنات‌هایش، «باغ شهر» نامیده می‌شد. در سال ۱۳۴۹، طرح جامع تبریز توسط مهندسین مشاور «مقتدر-آندروف» (ایرانی و روسی) به صراحت اعلام کرد که تبریز یک باغ شهر به معنای واقعی است که در بین باغات محصور شده است. این باغات توسط قنات‌هایی آبیاری می‌شدند که از شمال شرقی تبریز و دامنه‌های سهند سرچشمه گرفته و طول و عرض شهر را می‌پیمودند.

از مهمترین قنات‌های تبریز می‌توان به قنات‌های امام جمعه، مجتهد، سیه‌جان، کلانتر، شمس‌آباد، منصوربیگ، تاجرباشی و قوچی‌باشی اشاره کرد که اغلب از منطقه ائل‌گلی به طرف بافت مرکزی شهر جاری بودند.

اما با گسترش بی‌رویه شهر و موج مهاجرت، به دلیل عدم رسیدگی و لایروبی به موقع، این شریان‌های حیاتی نابود شدند. کلید نابودی باغات و قنات‌های تبریز از دهه ۵۰ زده شد؛ زمانی که برخی باغداران با هدف تفکیک باغات و فروش آنها، مدعی شدند توان نگهداری و آبیاری باغات را ندارند. در حالی که عامل اصلی، کسب سودهای بادآورده از ساختمان‌سازی بود.

نمونه موفق؛ قنات‌های دانشگاه تبریز

در این میان، دانشگاه تبریز نمونه موفقی از حفظ این میراث است. قنات‌های دانشگاه تبریز با طول بیش از ۲۰ کیلومتر شامل سه قنات بالاچشمه (۷۱۲۱ متر)، کوشش یا کشیش (۱۸۷۸ متر) و قوچی‌باشی (۳۴۷۷ متر) است. این قنات‌ها با دبی ۲۰ لیتر بر ثانیه، بی‌وقفه در حرکت هستند و برای آبیاری بیش از ۵۱۸ هزار مترمربع از فضای سبز دانشگاه که شامل ۳۳ هزار و ۸۲۴ درخت شناسنامه‌دار است، استفاده می‌شوند.

در مسیر این قنات‌ها، ۲۴۵ دهنه قنات به عنوان چاه شناسایی شده که عمیق‌ترین آنها ۳۵ متر عمق دارد -1. این نشان می‌دهد که اگر اراده باشد، می‌توان این میراث ارزشمند را حفظ کرد.

احیای قنوات؛ راهکاری که جدی گرفته نمی‌شود

به اذعان مدیران شهری،تجربه احیای قنات امام جمعه در منطقه ۵ موفق بوده و اگر بتوانیم قنوات تبریز را احیا کنیم، موضوع کمبود آب‌های سطحی تا حدودی مرتفع می‌شود. افزایش آسفالت در شهرها باعث تبخیر و هدررفت آب شده و سیاست غلط نمک‌پاشی در سال‌های گذشته نیز در کاهش کیفیت آب اثرگذار بوده است.

با این حال، اقدامات عملی برای احیای قنوات در تبریز بسیار محدود است. در شهرستان‌های دیگر استان مانند مرند، با احیای ۹ رشته قنات در بخش یامچی و هزینه ۳۰ میلیارد ریالی، گام‌هایی برداشته شده -3، اما در خود تبریز، جز چند اقدام محدود، خبری از عزم جدی نیست.

تبریز با میانگین بارش ۳۳۰ میلی‌متر در سال، پتانسیل بالایی برای بهره‌گیری از نزولات آسمانی دارد. اما مدیریت فعلی، این فرصت را به تهدید تبدیل کرده است. آبگرفتگی معابر، تخریب آسفالت‌ها، ترافیک‌های سنگین و از همه مهمتر، هدررفت آب ارزشمند، نتیجه این مدیریت نامناسب است.

از سوی دیگر، تخریب قنات‌های تاریخی که می‌توانستند نقش مهمی در ذخیره و هدایت آب‌های سطحی داشته باشند، بر عمق فاجعه افزوده است. شاید هنوز دیر نشده باشد؛ اگر به جای افتتاح‌های تشریفاتی و آمارسازی‌های فریبنده، به فکر احیای این میراث گرانبها باشیم، شاید بتوانیم حداقل بخشی از این نعمت الهی را برای روزهای سخت پیش رو ذخیره کنیم.

منبع: همنوا